جوان آنلاین: تحریم علمی یکی دیگر از ابعاد تحریم علیه کشورمان است. موضوعی که موجبشده تا کنشگری دانشمندان و پژوهشگران ایرانی در میادین علمی دنیا با چالش مواجه شود. بر این اساس تحریمها انتشار مقالات علمی ما در نشریات معتبر جهانی هم تأثیر منفی گذاشته است. حالا آنطور که معاون تحقیقات وزارت بهداشت میگوید در حالی که زمانی تحریمها فقط روی خرید تجهیزات تحقیقاتی اثرگذار بود، تصریح کرد: «در سالهای اخیر کشور ایران به لحاظ چاپ مقالات مورد تحریم قرار گرفته و پاسخی که به مقالات ما میدهند، این است که، چون ایرانی و تحت تحریمها هستیم مقالات چاپ نمیشوند.» وی پیشتر هم گفته بود طی این چهار دهه پس از انقلاب حدود ۳۰ درصد مقالات پژوهشگران ما به دلایل تحریم رد میشد و این سیاست پس از جنگ اخیر ۱۲ روزه افزایش یافتهاست.
سقوط دو پلهای کشورمان در رتبه علمی جهانی از رتبه ۱۵ دنیا به رتبه ۱۷ واقعیتی است که میتواند را نسبت به آینده علمی کشورمان نگران کند. به خصوص اینکه در جدیدترین نظامهای رتبهبندی معتبری همچون شانگهای تنزل رتبه داشتهایم و کشورهایی همچون ترکیه یا عربستان از ما جلو زدهاند، اما در کنار برخی چالشهای علمی که به این نتیجه منتهیشده و حتی بیم آن میرود که بازهم همین روند تنزل رتبه علمی را طی کنیم، اما برخی از مسائل سیاسی هم روی جایگاه علمی کشورمان تأثیرگذار بودهاست.
تنزل رتبه علمی و دلایل آن
نظامهای رتبهبندی جهانی یکی از ابزارهای مهم برای سنجش کیفیت آموزش عالی و پژوهش کشورها در سطح بینالمللی هستند. به همینخاطر هم در برنامه هفتم توسعه تأکید شدهاست که تعداد دانشگاههای ایران با رتبه زیر ۵۰۰ در یکی از نظامهای معتبر بینالمللی باید به ۲۰ دانشگاه افزایش یابد. با وجود این، در رتبهبندی شانگهای که بیشتر بر پژوهشهای با کیفیت و جوایز بینالمللی تمرکز دارد، تنزل جایگاه داشتهایم و سیاستگذاریهای غلط سبب شد جایگاه اول ایران از دست برود و در حال حاضر در رتبهبندیهای کیو اس و شانگهای به جایگاه سوم و در رتبهبندی تایمز به جایگاه دوم برسد.
بر این اساس، هر چند کشورمان دانشگاههای زیادی در نظامهای رتبهبندی به ویژه رتبهبندی تایمز دارد، ولی در کل تعداد دانشگاههای با رتبه زیر ۵۰۰ آن اندک است.
در رتبهبندی شانگهای ۲۰۲۵ هم تنها شش دانشگاه ایرانی حضور دارند و بررسی روند تعداد دانشگاههای ایرانی در این نظام رتبهبندی حاکی از روند نزولی دانشگاههای ایرانی در رتبهبندی شانگهای است؛ به طوری که در این سالها تعداد دانشگاههای ایرانی در این فهرست نصف شدهاست. ایران که زمانی رتبه اول از نظر تعداد دانشگاهها در رتبهبندی شانگهای داشت، حالا به جایگاه سوم در بین این سه کشور سقوط کرده و عربستان که در گذشته رتبه سوم بود، حالا توانسته پیشتاز رتبهبندی کیو اس در منطقه باشد.
یکی از مهمترین عوامل تأثیرگذار روی کاهش رتبه علمی کشورمان بحث شیرین بودجه است! با وجود این تحریمها بر این حوزه هم تأثیر منفی گذاشتهاند.
سهم ۵۲ درصدی وزارت بهداشت از پژوهش به رغم بودجه ۱۲ صدی
شاهین آخوندزاده، معاون تحقیقات وزارت بهداشت در نشست خبری تشریح دستاوردهای پژوهشی ایران که به مناسبت دهه فجر گفت: «به رغم کملطفیهایی که در تخصیص اعتبارات پژوهشی انجام میشود، سهم وزارت بهداشت از پژوهش ۵۲ درصد است در حالی که ۱۲ درصد اعتبارات پژوهشی را جذب میکنیم.»
به گفته وی به رغم تأکید برنامه هفتم توسعه بر افزایش سهم پژوهش از تولید ناخالص داخلی به ۲ درصد، ما با این آمار فاصله داریم.
آخوندزاده با اشاره به تأثیر شدید تحریمها بز تعاملات بینالمللی در حوزه پژوهش بیان کرد: «تحریمها علیه ما تشدید شدهاست، در عین حال بخشی از عدم تعاملات بینالمللی ریشه داخلی نیز دارد و بسیاری اوقات با کجفهمی و تصمیمات نابخردانه تعاملات بینالمللی دانشگاهها را کاهش میدهیم.»
معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت گفت: «ما در وزارت بهداشت حدود ۵۰۰ مجله داریم و ۷۰ درصد مجلات ما در وزارت بهداشت، نمایه بینالمللی دارند که از این نظر وضعیت بسیار بهتری نسبت به وزارت علوم داریم، با وجود این به دلایل مختلف لطمههای زیادی به بینالمللیسازی پژوهش وارد شدهاست.»
وی با بیان اینکه پژوهش نیاز به دل خوش اعضای هیئت علمی نیز دارد، تصریح کرد: «ما سعی میکنیم برای امیدوار شدن پژوهشگران، امور پژوهشی را در کشور تسهیل کنیم تا بتوانیم به اهداف برنامه هفتم توسعه دست یابیم.»
آخوندزاده گریزی هم به مسائل مالی زد و گفت: «در برخی شاخصها منابع و حمایت مالی بیشتری نیاز داریم، ما در وزارت بهداشت در ابتدای امسال نامه نوشتیم که اگر بخواهیم به اهداف قانون برنامه هفتم برسیم به ۸/۶ همت پول نیاز داریم در حالی که اعتبارات امسال ما ۸۰۰ میلیارد تومان بودهاست، بنابراین با منابعی که برای رسیدن به اهداف پژوهشی نیاز داریم فاصله بسیار زیادی داریم، اما احساس میکنیم که پتانسیل رسیدن به این اهداف را داریم.»
کاهش شاخص علمی با از دست دادن دانشجویان خارجی
معاون تحقیقات وزارت بهداشت در بیان دیگر دلایل افت در حوزه علمی اینگونه توضیح داد: «در دو مقطع دانشجویان خارجی خود را از دست دادهایم که یکی در جنگ ۱۲ روزه و دیگری در ایام حوادث اخیر بودهاست که این امر شاخصهای علمی را نیز کاهش میدهد. با این حال در گروه علوم پزشکی در ایران جذابیت زیادی برای دانشجویان خارجی وجود دارد، اما باید شرایط کشور برای ورود و حضور دانشجویان خارجی مناسب باشد.»
آخوندزاده با بیان اینکه تحریمهای بینالمللی زمانی فقط روی خرید تجهیزات تحقیقاتی اثرگذار بود، تصریح کرد: «در سالهای اخیر کشور ایران به لحاظ چاپ مقالات مورد تحریم قرار گرفته و پاسخی که به مقالات ما میدهند، این است که، چون ایرانی و تحت تحریمها هستیم، مقالات چاپ نمیشوند. البته همچنان با تلاشهایی که صورت میگیرد چاپ مقالات انجام میشود، اما این کار به سختی روی میدهد.»
ممانعت از چاپ مقالات علمی ایران به دلیل تحریم
آخوندزاده در مراسم بیست و ششمین جشنواره پژوهشی ابوریحان بیرونی که یک ماه پیش برگزار شد نیز با بیان اینکه امسال تحریم علمی شمشیر را از رو برای ما بسته است، گفت: «ناشران قبلاً مستقیم نمیگفتند ما از پژوهشگران ایران مقاله چاپ نمیکنیم، با کلمات بازی میکردند و مقالات را رد میکردند، اما الان صریح مینویسند که به خاطر تحریم چاپ نمیکنیم.»
به گفته وی علاوه بر موضوع صندلی خالی در تحصیلات تکمیلی، طرحهای تحقیقاتی مصوب نیز در کشور کاهش داشتهاست.
این پژوهشگر دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی با انتقاد از سیاستهای بودجهریزی سال آینده در حوزه پژوهش اعلام کرد: «ما انتظار داشتیم مسئولان پس از جنگ ۱۲ روزه اخیر به پژوهش و فناوری واقف باشند و توجه ویژهای به این بخش کنند، اما متأسفانه بودجه پژوهشی برای سال ۱۴۰۵ نهتنها افزایش نیافت و حتی در مواردی کاهش داشتهاست، در حالی که کشورهای دیگر مانند روسیه در زمان جنگ بودجه فناوری و تحقیقات را افزایش دادهاند.»
وی با اشاره به ناچیز بودن بودجه اختصاص یافته به پایاننامههای دانشجویی خاطر نشان کرد؛ متأسفانه این مبلغ حتی به هزار دلار هم نمیرسد. اگر چه این حمایتها نباید صرفاً مالی باشد و نباید از حمایتهای غیرمادی غافل شد.
در چنین شرایطی و به خصوص با عنایت به کارشکنیهای مغرضانه علیه وجهه علمی کشورمان بدون شک حوزه پژوهش نیازمند توجه بیشتری است؛ حوزهای که میتواند در همه زمینهها راهگشا باشد.
